Utangulizi
Tumeanza safari ya kuchunguza maandiko pamoja ili tuweze kuwa na vifaa vya kumjua zaidi juu ya Mungu na Kusudi Lake la Milele. Ufunguo mmoja wa kuelewa matukio yanayoendelea bado ni Israeli, lakini mwingine ni Bibi Arusi. Kupitia lenzi hii ya Harusi tunaweza kutazama kutoka kwa mtazamo wa juu na kupata mtazamo wa kile Mbingu inaona—kama vile mtume Yohana alivyofanya:
“(9) Kisha mmoja wa malaika saba waliokuwa na bakuli saba zilizojaa mapigo saba ya mwisho akanijia na kuzungumza nami, akisema, “Njoo, nitakuonyesha bibi arusi, mke wa Mwanakondoo.” (10) Akanipeleka katika Roho hadi kwenye mlima mkubwa na mrefu, akanionyesha mji mkuu, Yerusalemu takatifu, ukishuka kutoka mbinguni kutoka kwa Mungu,” Ufunuo 21: 9-10
Katika sura iliyotangulia, tulichunguza umuhimu muhimu wa kumjua Mungu—sio tu kumjua Yeye lakini kukutana naye kwa kweli kwa njia ya karibu na ya kibinafsi. Tulitafakari jinsi, kupitia uhusiano na Mwanawe Yesu Kristo, Mungu amejifanya ajulikane na kujulikana. Mungu wetu hayuko mbali au amejitenga na Uumbaji wake. Hata mbingu na jeshi lenye nyota hutangaza utukufu wake:
“Siku baada ya siku wanamwaga hotuba; usiku baada ya usiku hufunua maarifa” Zaburi 19: 1-2.
Mungu anatuita kukaribia, kujua moyo wake, na kutembea katika utimilifu wa ufunuo wake na Kusudi la Milele. Kwa kuzingatia msingi huu wa kumjua Bwana, sasa tunaelekeza mawazo yetu mwanzoni kabisa, kwenye bustani ya Edeni, ambapo alifunua kwanza nia Zake za kinabii kwa wanadamu. Ni nini kilitangazwa katika eneo hilo la uzinduzi? Maneno Yake katika bustani yanatoaje ufahamu juu ya kile ambacho kingetokea katika historia na katika siku zijazo? Tunapochunguza ufunuo huu wa kimsingi, tutaona wakati Edeni ilikuwa mahali ambapo dhambi iliingia ulimwenguni, pia ikawa mahali ambapo Mungu alifunua mpango wake wa ukombozi. Lakini zaidi ya kuashiria wokovu ilionyesha hamu kubwa ya moyo Wake—utoaji wa bibi arusi kwa ajili ya Mwanawe.
Mwitikio wa Mungu kwa dhambi (kusudi lake la ukombozi)
Katika bustani ya Edeni, Adamu na Hawa waliishi katika ushirika kamili na Muumba wao, wakifurahia ushirika usiovunjika na wingi wa riziki Yake katika nyumba aliyokuwa amewatengenezea. Lakini wakati nyoka, Shetani, alipopotosha maneno ya Mungu na kumtongoza Hawa kwa ahadi ya uwongo ya nuru, alikula matunda ya mti uliokatazwa na kumpa Adamu[1]. Wakati huo, kutokuwa na hatia kulipotea. Macho yao yalifunguliwa—sio kwa hekima kama walivyotarajia, lakini kwa uchi wao wenyewe na aibu. Na ndivyo ilivyokuwa, mlango wa dhambi ulivunja uhusiano wa wanadamu na Mungu.
Wakiwa wamepigwa na hatia, Adamu na Hawa walijificha kati ya miti, wakijaribu kujifunika kwa majani ya mtini[2]. Lakini vifuniko vyao havikuwa vya kutosha. Hawakuweza kutengua kile kilichokuwa kimefanywa, wala kuepuka macho ya Mungu anayejua yote. Wakati Bwana alipomwita Adamu, haikuwa kamwe kwa kukosa maarifa—Alijua walipokuwa. Badala yake, alikuwa akiwapa fursa ya kukiri na kurudi kwake[3]. Hata hivyo badala ya kuwajibika, Adamu alimlaumu Hawa, na Hawa, kwa upande wake, alimlaumu nyoka[4]. Tayari, dhambi ilikuwa imeanza kazi yake ya uharibuji, ikileta hofu, aibu, na mgawanyiko.
Kisha ikaja hukumu ya Mungu. Nyoka alilaaniwa kutambaa juu ya tumbo lake, na uadui ukawekwa kati yake na yule mwanamke[5]. Hawa angepata maumivu wakati wa kujifungua na kuhangaika katika uhusiano na mumewe[6]. Adamu, ambaye alikuwa amepewa mamlaka juu ya uumbaji, sasa angefanya kazi kwa shida, kwani hata ardhi ilikuwa imelaaniwa[7]. Hata hivyo hasara yao kubwa ilikuwa kufukuzwa kutoka Edeni, kukatwa kutoka kwa mti wa uzima[8] na ushirika wao na Baba kuvunjika. Matokeo ya dhambi yalikuwa kifo—kujitenga kimwili na kiroho na Mungu.
Hata hivyo, katika wakati wa hukumu, moyo wa Baba ulifunuliwa. Kabla hata Adamu na Hawa hawajaelewa uzito wa kuanguka kwao, Mungu alisema neno la kinabii—ambalo lingeunda historia. Katika Mwanzo 3:15, alitangaza:
“Nami nitaweka uadui kati yako na yule mwanamke, na kati ya uzao wako na wake; atakuponda kichwa chako, nawe utampiga kisigino chake.”
Huu ulikuwa unabii wa kwanza wa moja kwa moja wa kimasihi, ambao mara nyingi hujulikana kama Protoevangelium— injili ya kwanza. Hapa, Mungu alishughulikia matokeo ya haraka ya dhambi wakati akifunua mpango wake wa ukombozi. Mzao wa baadaye wa mwanamke—uzao ulioahidiwa—siku moja angeponda kichwa cha nyoka, akitoa pigo mbaya kwa nguvu za dhambi na Shetani. Ingawa nyoka angepiga kisigino Chake, ushindi wa mwisho ungekuwa wa Mungu.
Wakati huu ni wa kina kwa sababu unaonyesha jinsi Mungu anavyojibu kinabii wakati wa shida.
Hajibu – Anatangaza kusudi Lake tangu mwanzo. Hata katika uso wa hukumu, Yeye husema matumaini. Kabla Adamu na Hawa hawajaondoka kwenye bustani, kabla ya laana kuanza kutekelezwa kikamilifu, Mungu alikuwa ametabiri dawa Yake. Hii ndio asili ya unabii wa kimungu: inafunua njia ya kusonga mbele, ikitia nanga wanadamu katika uhakika wa mpango wa ukombozi wa Mungu.
Kile kilichopotea katika Edeni siku moja kingerejeshwa katika Kristo. Ambapo Adamu alishindwa, Yesu, Adamu wa pili, angefaulu.
“(17) Kwa maana ikiwa kwa kosa la mtu mmoja kifo kilitawala kwa yule mmoja, zaidi zaidi wale wanaopokea neema nyingi na zawadi ya haki watatawala katika uzima kwa njia ya Yule Mmoja, Yesu Kristo. (18) Kwa hiyo, kama vile kwa kosa la mtu mmoja hukumu ilikuja kwa watu wote, na kusababisha hukumu, vivyo hivyo kwa tendo la haki la mtu mmoja zawadi ya bure iliwajia watu wote, na kusababisha kuhesabiwa haki kwa uzima. (19) Kwa maana kama vile kwa kutotii kwa mtu mmoja wengi walifanywa wenye dhambi, vivyo hivyo kwa utii wa mtu mmoja wengi watafanywa wenye haki. (20) Zaidi ya hayo sheria iliingia ili kosa liweze kuongezeka. Lakini pale dhambi ilipozidi, neema iliongezeka zaidi, (21) ili kama vile dhambi ilivyotawala katika mauti, vivyo hivyo neema itawale kwa haki hadi uzima wa milele kwa njia ya Yesu Kristo Bwana wetu.” Warumi 5: 17-21
Kama vile Mungu alivyotoa mavazi ya ngozi kuwafunika Adamu na Hawa—kuhitaji kumwaga damu isiyo na hatia—vivyo hivyo Yesu angemwaga damu yake ili kutoa kifuniko kwa wote ambao wangemwamini.
“Pia kwa ajili ya Adamu na mkewe Bwana Mungu alitengeneza nguo za ngozi, akawavika.” Mwanzo 3:21
“(26) Basi angelazimika kuteseka mara nyingi tangu kuwekwa msingi wa ulimwengu; lakini sasa, mara moja katika mwisho wa enzi, Ameonekana kuondoa dhambi kwa dhabihu ya Yeye mwenyewe. (27) Na kama ilivyowekwa kwa wanadamu kufa mara moja, lakini baada ya hukumu, (28) vivyo hivyo Kristo alitolewa mara moja ili kubeba dhambi za wengi. Kwa wale wanaomngojea kwa hamu Ataonekana mara ya pili, bila dhambi, kwa wokovu.” Waebrania 9: 26-28
Tangu mwanzo, mwitikio wa Mungu kwa dhambi ulikuwa ukombozi sio kukata tamaa. Jibu lake la haraka kwa dhambi zetu, lilikuwa kutabiri ujio wa Mwokozi. Mpango wa ukombozi haukuwa wazo la baadaye—ulijulikana na kutolewa tangu mwanzo kupitia Mwanawe, Yesu Kristo.
“(18) mkijua ya kuwa hamkukombolewa kwa vitu vinavyoharibika, kama fedha au dhahabu, kutokana na mwenendo wenu usio na malengo uliopokelewa kwa mapokeo kutoka kwa baba zenu, (19) bali kwa damu ya thamani ya Kristo, kama ya mwana-kondoo asiye na dosari na asiye na doa. (20) Hakika aliwekwa mapema kabla ya kuwekwa misingi ya ulimwengu, lakini alidhihirika katika nyakati hizi za mwisho kwa ajili yenu” 1 Petro 1: 18-20
Bibi arusi wa milele (kusudi lake la ubunifu)
Unabii wa kimasihi wa Mwanzo 3:15 ulikuwa jibu la haraka la Mungu kwa shida ya dhambi. Ilikuwa ufunuo wa kinabii wa kusudi Lake la ukombozi—mpango Wake wa kurejesha kile kilichopotea kupitia Kuanguka. Lakini hii inazua swali muhimu: Ikiwa ukombozi ulikuwa muhimu kwa sababu ya dhambi, kusudi la Mungu lilikuwa nini kabla ya dhambi kuingia ulimwenguni? Ubinadamu uliumbwa kwa ajili ya nini?
Mungu hakutuumba ili tukombolewe. Ukombozi ni jibu lake kwa dhambi. Kabla ya Kuanguka, hakukuwa na haja ya wokovu kwa sababu hakukuwa na utengano kati ya Mungu na mwanadamu. Hii inamaanisha wakati mpango wa ukombozi wa Mungu ulijulikana mapema[9], haikuwa sababu ya uumbaji yenyewe. Ukombozi huturejesha kwa kitu—lakini nini?
Jibu liko katika kusudi la uumbaji la Mungu, ambalo limefunuliwa katika unabii wa awali—ambao ulikuja kabla ya dhambi na hitaji la ukombozi. Unabii huu unapatikana katika Mwanzo 2:24:
“Kwa sababu hii, mwanamume atamwacha baba yake na mama yake na kushikamana na mkewe, nao watakuwa mwili mmoja.”
Kwa mtazamo wa kwanza, hii inaweza kuonekana kama taarifa rahisi juu ya ndoa, lakini kama mtume Paulo anavyofunua baadaye, hii ilikuwa zaidi ya juu ya Adamu na Hawa. Ilikuwa siri—tamko la kinabii la kitu kikubwa zaidi:
“Hili ni siri kubwa—lakini ninazungumza juu ya Kristo na kanisa.” Waefeso 5:32
Kabla ya dhambi kuingia ulimwenguni, Mungu alikuwa ametabiri juu ya muungano wa mwanamume na mwanamke. Lakini hii haikuwa juu ya Adamu na Hawa—ilikuwa tamko la Kristo na Bibi Yake. Nia ya asili ya Mungu, Kusudi Lake la Milele, daima lilikuwa la harusi. Aliwaumba wanadamu ili wafurahie Yeye kupitia utukufu wa kuwa mmoja naye.
Tutachunguza ukweli huu wa ufahamu kwa undani zaidi baadaye, lakini kwa sasa, hoja inayotolewa ni kwamba:
Kuna madhumuni mawili ya kimsingi yaliyomo katika Maandiko, ambayo yote yalitangazwa kwa kinabii. Moja ni kusudi la Mungu la ukombozi kwa mwanadamu, lingine kusudi lake la uumbaji.
Ukombozi ukawa muhimu kwa sababu dhambi iliwatenganisha wanadamu na Mungu. Lakini kabla ya hitaji la ukombozi kutokea, Mungu alikuwa tayari ametuchagua kumjua Yeye kwa karibu na kuunganishwa naye katika agano la ndoa. Kwa maneno mengine:
Wokovu sio lengo kuu bali ni njia ya kurejesha kusudi la uumbaji la Mungu—muungano wa Bibi arusi na Kristo.
Hii ndiyo sababu hadithi ya Biblia inapita zaidi ya ukombozi na kuishia na harusi. Katika sura za mwisho za Maandiko, baada ya dhambi na kifo kushindwa kikamilifu, tunaona utimilifu wa kusudi la asili la Mungu:
“Tufurahi na kufurahi na kumpa utukufu! Kwa maana harusi ya Mwanakondoo imefika, na bibi arusi wake amejitayarisha.” Ufunuo 19: 7
Kilichoanza katika Mwanzo 2:24 kati ya Adamu na Hawa daima kilikuwa kikielekeza mbele kwa kusudi la milele la Mungu—Bibi arusi wa Kristo akiunganishwa na Bwana harusi wake. Hii ilikuwa nia tangu mwanzo, kabla ya dhambi kuingia ulimwenguni. Kusudi la uumbaji wote lilikuwa kwamba Yesu angekuwa na Bibi Arusi, na kupitia muungano wao, utukufu wa Mungu ungefunuliwa milele.
Bibi arusi alikuwa ndani ya Kristo juu ya Msalaba
Hapo mwanzo, Mungu alipomuumba mwanadamu, aliwaumba mwanamume na mwanamke[10]. Walakini, tunaposoma Mwanzo 2, tunaona Adamu alikuwa peke yake:
“Lakini kwa Adamu hakuna msaidizi anayefaa aliyepatikana.” Mwanzo 2:20
Hii inazua swali la kuvutia—ikiwa Mungu alikuwa tayari ameumba wanadamu kama mwanamume na mwanamke, kwa nini Adamu alikuwa peke yake? Jibu linapatikana katika siri ya asili ya Hawa. Hakuumbwa kando na Adamu lakini alikuwa tayari ndani yake, akingojea kufunuliwa.
Ili kumzaa bibi arusi wake, Adamu alilala usingizi mzito, na kutoka upande wake, Mungu akachukua ubavu na kumtengeneza mwanamke[11]. Hakuwa kiumbe kipya isipokuwa Adamu—alitolewa kutoka kwake, ili kuunganishwa naye. Wakati huu ulileta kile kilichokuwa kimefichwa ndani. Adamu, akitambua kazi hii ya kimungu, alitangaza:
“Huu sasa ni mfupa wa mifupa yangu na nyama ya nyama yangu.” Mwanzo 2: 23
Kitendo hiki cha kinabii kinaelekeza moja kwa moja kwa Yesu. Kama vile Hawa alivyokuwa ndani ya Adamu kabla ya kufunuliwa, Kanisa—Bibi arusi wa Kristo—lilikuwa ndani ya Yesu. Alichaguliwa ndani yake kabla ya kuwekwa msingi wa ulimwengu, lakini ilikuwa kupitia kifo chake kwamba alizaliwa.
“Kama vile alivyotuchagua ndani yake kabla ya kuwekwa misingi ya ulimwengu, ili tuwe watakatifu na wasio na lawama mbele zake katika upendo” Waefeso 1: 4
Unabii wa kwanza wa kimasihi katika Mwanzo 3:15 ulitimizwa wakati Yesu, Adamu wa pili[12], alitangaza, “Imekamilika.” Ukombozi ulikuwa umekamilika, bei ililipwa, na nguvu za nyoka zilivunjwa. Lakini basi ikaja kitu cha kushangaza – mkuki wa Kirumi.
Yesu alikuwa tayari amekufa wakati askari alipomchoma ubavu. Hili halikuwa kitendo kilichochangia kifo Chake, kwa kuwa kazi Yake ya ukombozi ilikuwa tayari imekamilika. Kwa hivyo kwa nini ilitokea?
“Badala yake, mmoja wa askari alimtoboa ubavu wa Yesu kwa mkuki, na kuleta mtiririko wa ghafla wa damu na maji.” Yohana 19:34
Wakati huu unaakisi usingizi mzito wa Adamu. Kutoka upande wa Adamu alikuja Hawa. Kutoka upande wa Yesu kulitiririka damu na maji—vitu vile vile vinavyoleta Kanisa. Damu inazungumza juu ya upatanisho na ukombozi:
“Ndani yake tuna ukombozi kwa damu yake, msamaha wa dhambi, kulingana na utajiri wa neema yake” Waefeso 1: 7
Wakati maji yanazungumza juu ya utakaso na kuzaliwa upya:
“(25) Enyi waume, wapendeni wake zenu, kama vile Kristo alivyolipenda kanisa na kujitoa kwa ajili yake, (26) ili alitakasa na kulitakasa kwa kuosha kwa maji kwa neno, (27) ili aweze kumwasilisha kwake kanisa tukufu, lisilo na doa wala kasoro au kitu chochote kama hicho, bali awe mtakatifu na asiye na dosari.” Waefeso 5: 25-27
Kama vile Hawa alivyochukuliwa kutoka kwa Adamu, unaweza kusema Bibi arusi wa Kristo alizaliwa kupitia kazi ya Msalaba.
Adamu alikuwa peke yake bila Hawa—alikuwa msaidizi aliyemfanya awe mzima. Vivyo hivyo, Yesu alisema juu yake mwenyewe:
“Amin, nawaambia, punje ya ngano isipoanguka ardhini na kufa, inabaki peke yake; lakini ikiwa inakufa, hutoa nafaka nyingi.” Yohana 12:24
Kristo hasimama peke yake katika mpango wa milele wa Mungu, kwa kuwa ana Bibi arusi aliyekusudiwa kutawala pamoja naye[13]. Siri hii ni kubwa. Bibi arusi alikuwa ndani yake kila wakati, kama vile Hawa alivyokuwa ndani ya Adamu kila wakati. Lakini wakati ulifika wa yeye kufunuliwa, kuletwa kwa njia ya dhabihu Yake, na siku moja kuunganishwa naye kama mmoja, kama Bibi arusi na Bwana Arusi.
Hii inamaanisha nini kwetu? Inamaanisha hatukuwa kamwe mawazo ya baadaye katika mpango wa Mungu. Kabla ya kuwekwa msingi wa ulimwengu, tulichaguliwa katika Kristo. Hakuenda Msalabani ili tu kutuokoa kutoka kwa dhambi—Alikwenda Msalabani kutudai kama Wake, kulipa fidia (mahari) kwa ajili yetu na kumwezesha Bibi Wake kujitokeza. Kabla hatujazaliwa na kuwa nafsi hai, tulikuwepo moyoni na maarifa ya Mungu.
Kwa njia hii, Bibi arusi alikuwa ndani ya Kristo wakati alisulubiwa, na njia pekee ambayo angeweza kuzaliwa ilikuwa kwa Yesu kufa Msalabani. Katika tendo hili moja la dhabihu la upendo, mpango wa ukombozi wa Mungu ulitimizwa na kusudi lake la ubunifu kurejeshwa.
Na sasa, unatayarishwa. Unaoshwa na maji ya Neno[14]. Unasafishwa, kupambwa, na kutayarishwa kwa ajili ya karamu ya harusi ya Mwanakondoo. Zaidi ya theolojia—ni mapigo ya moyo wa utambulisho wako katika Kristo. Je, unaweza kusikia wito wake? Je, unaweza kuhisi hamu moyoni mwake kwa bibi arusi wake kufunuliwa katika utukufu? Harusi kubwa inakuja. Wakati wa maandalizi ni sasa. Anawaita kukaribia, kutengwa, kuishi katika utimilifu wa hatima yako kama sehemu ya Bibi arusi Wake anayeng’aa.
Kwa hivyo, ukombozi haukuwa mwisho wenyewe—ilikuwa njia ambayo Mungu angetimiza kusudi Lake la milele. Wakati Kristo alikuja kuokoa watu binafsi; Pia alikuja kuandaa Bibi Arusi, ambaye angekuwa mfupa wa mifupa Yake na nyama ya mwili Wake—Bibi arusi aliyechukuliwa kutoka Kwake, aliyesafishwa na damu Yake, aliyeoshwa kwa neno Lake, na aliyekusudiwa kuungana naye milele.
Selah
Kanuni
- Mungu hujibu kwa kinabii wakati wa shida.
- Kabla ya hitaji la ukombozi, Mungu alikuwa tayari ametangaza kusudi lake la milele: muungano wa Kristo na Bibi arusi wake. Ukombozi ulikuwa njia ya kurejesha kile ambacho kilikuwa dhamira Yake ya asili kila wakati.
- Kabla hatujazaliwa na kuwa nafsi hai, tulikuwepo moyoni na maarifa ya Mungu. Kwa njia hii, Bibi arusi alikuwa ndani ya Kristo wakati alisulubiwa, na njia pekee ambayo angeweza kuzaliwa ilikuwa kwa Yesu kufa Msalabani. Katika tendo hili moja la dhabihu la upendo, mpango wa ukombozi wa Mungu ulitimizwa na kusudi lake la ubunifu kurejeshwa.
Maandiko
“Kwa hiyo mwanamume atamwacha baba yake na mama yake na kushikamana na mkewe, nao watakuwa mwili mmoja.” Mwanzo 2:24
“Kama vile alivyotuchagua ndani yake kabla ya kuwekwa misingi ya ulimwengu, ili tuwe watakatifu na wasio na lawama mbele zake katika upendo” Waefeso 1: 4
Nukuu
“Kristo alilipenda kanisa, na alijitoa kwa ajili yake. Hili ndilo kanisa la Mungu, alilonunua kwa damu yake mwenyewe.”
-Charles Spurgeon, Mtazamo wa Bwana Mwenyewe wa Kanisa Lake na Watu, Mahubiri, Vol. 33
“Jiweke kabisa kwa Mungu, naye atajaza moyo wako na Yeye mwenyewe; na kwa kadiri unavyojiondolea vitu vyote, atakumiliki.”
-Thomas à Kempis, Uigaji wa Kristo
“Kanisa, mpendwa wa Mungu, ni mwenzi wa Kristo; Alitaka kumtakasa na kumwasilisha kwake kwa utukufu, bila doa au kasoro.”
-Augustine wa Hippo, Juu ya Roho na Barua
Sitisha kwa kutafakari
- Ikiwa kusudi la milele la Mungu daima lilikuwa kuwa na Bibi arusi kwa ajili ya Mwanawe, hiyo inamaanisha nini kwa uhusiano wangu mwenyewe na Yeye?
- Ukweli huu unaunda vipi uelewa wangu wa utambulisho wangu na hatima yangu katika Kristo?
- Kuna maeneo katika maisha yangu ambapo ananiita kwa kuwekwa wakfu zaidi? Ikiwa nitafunga macho yangu na kusikiliza wito wake, je, ninaweza kuhisi hamu ya Yesu kwa bibi arusi wake?
Sala ya Kufunga ya Ibada
Mpendwa Bwana Yesu,
Asante kwa kuniita kama sehemu ya Bibi Yako. Kabla sijazaliwa, nilikuwa moyoni mwako, nimechaguliwa na kutengwa kwa ajili ya kuungana na Wewe. Nisaidie kutembea katika utimilifu wa hatima yangu, kutakaswa na Neno Lako, na kuwa tayari kwa siku ambayo nitakaposimama mbele Yako kama sehemu ya Bibi arusi wako anayeng’aa. Acha maisha yangu yawe kielelezo cha upendo na utakatifu wako. Ninakutamani, Bwana harusi wangu, na ninasema, ‘Njoo, Bwana Yesu.’ Amina.”
[1] Mwanzo 3: 1-6
[2] Mwanzo 3: 7-8
[3] Mwanzo 3:9
[4] Mwanzo 3: 12-13
[5] Mwanzo 3: 14-15
[6] Mwanzo 3:16
[7] Mwanzo 3: 17-19
[8] Mwanzo 3: 22-24
[9] Ufunuo 13:8
[10] “Basi Mungu akawaumba wanadamu kwa mfano wake mwenyewe, kwa mfano wa Mungu aliwaumba; mwanamume na mwanamke aliwaumba.” Mwanzo 1: 27
[11] “(21) Basi BWANA Mungu akamfanya mtu asiwe na usingizi mzito; na alipokuwa amelala, akachukua mbavu moja za mtu huyo na kisha akafunga mahali hapo kwa nyama. (22) Kisha BWANA Mungu akamfanya mwanamke kutoka kwa ubavu aliokuwa amemtoa kutoka kwa mwanamume, akamleta kwa mtu huyo.” Mwanzo 2: 21-22
[12] “Kwa hivyo imeandikwa: Mtu wa kwanza Adamu akawa kiumbe hai”; Adamu wa mwisho, roho inayotoa uhai.” 1 Wakorintho 15:45
[13] “(7) Wacha tufurahi na tufurahi na kumpa utukufu! Kwa maana harusi ya Mwanakondoo imefika, na bibi arusi wake amejitayarisha. (8) Kitani kizuri, angavu na safi, alipewa kuvaa.” (Kitani laini kinawakilisha matendo ya haki ya watu watakatifu wa Mungu.)” Ufunuo 19: 7-8
[14] “(25) Enyi waume, wapendeni wake zenu, kama vile Kristo alivyolipenda kanisa na kujitoa kwa ajili yake (26) ili alilitakakasa, akilitakasa kwa kuosha kwa maji kwa njia ya neno, (27) na kumwasilisha kwake mwenyewe kama kanisa lenye kung’aa, lisilo na doa wala kasoro au dosari nyingine yoyote, bali takatifu na asiye na lawama.” Waefeso 5: 25-27
